Box 3 & de Rechter
Vier jaar procederen, één Kerstarrest, en een nieuw stelsel dat eraan komt. Hier is het verhaal in normale taal.
Geschreven door Dejan Petković
AI engineer · geen jurist · houdt rechtspraak.nl wel in de gaten
Wat speelt er, in één paragraaf
Het Nederlandse Box 3-stelsel berekende vermogensbelasting jarenlang op basis van een fictief rendement, ongeacht wat je in werkelijkheid verdiende. De Hoge Raad oordeelde dat dat in strijd is met het eigendomsrecht (artikel 1 EP EVRM) en met het discriminatieverbod. Sindsdien is er een overbruggingswet, en wordt er gewerkt aan een nieuw stelsel op basis van werkelijk rendement. Voor mensen die te veel hebben betaald onder het oude stelsel zijn er herstelregelingen — alleen niet voor iedereen automatisch.
Wat hieronder staat is een tijdlijn. Geen samenvatting uit een wetsgeschiedenis — een chronologie zoals ik die zelf nodig had om de huidige procedures te kunnen volgen. Met de relevante ECLI-nummers voor wie de uitspraken zelf wil lezen.
De zaak achter het Kerstarrest
Het Kerstarrest gaat in de volksmond over 'het hele Box 3-stelsel'. Maar er zat een concreet geschil onder. Een Nederlandse belastingplichtige met voornamelijk spaargeld stelde in 2017 vast dat zijn aanslag uitging van een fictief rendement van ongeveer 4%, terwijl de rente op zijn spaarrekening rond de nul lag. Hij maakte bezwaar. Het bezwaar werd afgewezen. Hij ging in beroep bij het gerechtshof, daarna in cassatie bij de Hoge Raad. Vier jaar procederen.
Op 24 december 2021 — twee dagen voor kerst, vandaar de naam die zich vastzette — kreeg hij gelijk. De Hoge Raad oordeelde dat het systeem voor mensen zoals hem in strijd was met het eigendomsrecht zoals beschermd door artikel 1 van het Eerste Protocol bij het EVRM, én met het discriminatieverbod. Het arrest opende daarmee de deur naar herstel voor iedereen die op tijd bezwaar had gemaakt.
Wat me bij blijft uit het lezen van het arrest: het is niet zo dat een rechter ineens een nieuw inzicht kreeg. De problemen waren al jaren bekend, ook bij de wetgever. Wat veranderde was dat één belastingplichtige de moeite, het geld en het uithoudingsvermogen had om door te procederen tot in cassatie. Eén persoon, jarenlang, voor één principe — en miljoenen aanslagen die daarna herzien zijn.
Tijdlijn van uitspraken en stappen
2021
Kerstarrest (Hoge Raad)
Op 24 december 2021 oordeelde de Hoge Raad dat het forfaitaire Box 3-stelsel in strijd is met Europees recht. De zaak betrof belastingjaar 2017–2018, waarin het fictief rendement uitging van een 'gemiddelde belegger' die ongeveer 4% rendement zou behalen — terwijl spaarrentes toen al jaren onder een procent zaten. Voor belastingplichtigen met voornamelijk spaargeld werd dat structureel onhoudbaar. De Hoge Raad gaf bevel tot rechtsherstel: belastingplichtigen die op tijd bezwaar hadden gemaakt, hadden recht op herberekening over hun werkelijke rendement.
Wat dit voor jou betekent
- •Maakte je bezwaar in deze jaren? Dan val je onder rechtsherstel.
- •Maakte je geen bezwaar? Dan is het complexer — zie de uitspraak van 2024 hieronder.
2022
Massaal-bezwaarproces & eerste herstelronde
De Belastingdienst erkende het arrest en stelde een massaal-bezwaarproces in. Miljoenen aanslagen werden in dat kader herzien. Voor wie het massaal bezwaar had laten meelopen, kwam het herstel automatisch — meestal als terugbetaling, soms als verlaging van een nog openstaande aanslag. Voor wie de jaren al definitief had afgesloten zonder bezwaar, kwam de eerste twijfel: wat nu?
Wat dit voor jou betekent
- •Stond je in de massaal-bezwaarprocedure? Check je belastingoverzicht — het herstel hoort er in te staan.
- •Stond je er niet in? Lees verder.
2023
Overbruggingswetgeving van kracht
Omdat een volledig nieuw stelsel jaren kost, voerde het kabinet per 1 januari 2023 een 'overbruggingswet' in. Box 3 wordt sindsdien berekend per vermogenscategorie: aparte percentages voor spaargeld (lager), beleggingen en vastgoed (hoger), en schulden (aftrekbaar boven een drempel). Het is nog steeds een fictief systeem — niemand kijkt naar wat je echt hebt verdiend — maar de uitkomsten liggen dichter bij de werkelijkheid dan onder het oude stelsel. Sommige juristen vinden ook dít stelsel in strijd met het EVRM. Er lopen procedures.
Wat dit voor jou betekent
- •Vanaf belastingjaar 2023 reken je met de nieuwe categorieën — zoals deze calculator doet.
- •Heb je voornamelijk spaargeld en zit je ruim boven het heffingvrij vermogen? De huidige procedures kunnen relevant zijn.
2024
Hoge Raad: niet-bezwaarmakers krijgen geen automatisch herstel
In de loop van 2024 deden de Hoge Raad en lagere rechters meerdere uitspraken over de positie van 'niet-bezwaarmakers' — belastingplichtigen die destijds geen bezwaar hadden gemaakt tegen hun aanslag, maar achteraf ook menen te veel te hebben betaald. De Hoge Raad oordeelde dat het Kerstarrest niet automatisch doorwerkt: er is geen collectieve aanspraak. Maar individuele procedures bleven mogelijk, en sommige werden gewonnen — vooral in extreme gevallen waarbij het verschil tussen forfait en werkelijkheid zeer groot was.
Wat dit voor jou betekent
- •Heb je destijds geen bezwaar gemaakt en denk je sterk benadeeld te zijn? Een belastingadviseur kan beoordelen of een individuele procedure kansrijk is.
- •Voor de meeste niet-bezwaarmakers met gematigde afwijking: kosten van procedure wegen vaak niet op tegen de te verwachten teruggave.
2025
Nieuw Box 3-stelsel in voorbereiding
Het kabinet kondigde aan dat het nieuwe stelsel — gebaseerd op werkelijk rendement, niet langer fictief — er definitief komt. De gekozen vorm: aanwasbelasting als basis (jaarlijkse heffing over de werkelijke waardestijging van vermogen), met een uitzondering voor vastgoed en aandelen in startups. Voor die laatste categorieën komt winstbelasting — afrekening bij verkoop. De beoogde inwerkingtreding: 1 januari 2028.
Wat dit voor jou betekent
- •Voorlopig blijft het overbruggingsstelsel gelden — de calculator hier rekent voor 2024, 2025 en 2026.
- •Voor wie illiquide vermogen heeft (vastgoed, startup-aandelen): bereid je voor op het verschil tussen aanwasbelasting en winstbelasting.
2026
Ingangsdatum bevestigd: 1 januari 2028
Het kabinet bevestigde begin 2026 dat het nieuwe stelsel op 1 januari 2028 in werking treedt. Daarmee staat de tijdlijn: aangifte over 2027 nog onder het overbruggingsstelsel, aangifte over 2028 onder het nieuwe stelsel. De gedetailleerde uitvoeringsregels — vooral rond verliescompensatie, waardering van illiquide vermogen, en hoe omgegaan wordt met internationaal vermogen — worden nu uitgewerkt.
Wat dit voor jou betekent
- •Begin 2028 ga je voor het eerst aanwasbelasting betalen over werkelijke vermogensgroei.
- •Heb je internationaal vermogen of een complexe portefeuille? Overleg vóór eind 2027 met een belastingadviseur over de overgang.
Mijn eigen kijk, kort
Het Kerstarrest was een correctie op een wet die te lang op één gemiddeld percentage leunde. De wetgever wist al jaren dat het scheef stond, maar koos voor eenvoud boven precisie. De rechter heeft uiteindelijk de prijs daarvan opgelegd — en die prijs lopen we als belastingbetalers nu nog steeds af, in de vorm van herstelregelingen die jarenlang lopen.
Het nieuwe stelsel in 2028 klinkt eerlijker. Werkelijk rendement, geen aanname. Maar 'werkelijk' is voor een groot deel van het vermogen niet zo makkelijk vast te stellen — vooral bij vastgoed en illiquide beleggingen. Ik vermoed dat de eerste jaren onder het nieuwe stelsel óók procedures gaan opleveren, maar dan over een ander soort vraag: niet meer of het systeem in principe klopt, maar of de waarderingsmethodes voor specifieke assets redelijk zijn. Ik ben geen jurist; dit is een vermoeden, geen voorspelling.
Wat ik wel weet: voor wie nu vermogen heeft en in 2017–2022 onder het oude stelsel zat — vooral spaargeld — blijft het de moeite waard om met een specialist te overleggen of er nog iets te halen is. Niet via deze calculator, maar via iemand met procedurele expertise.
Wat kun je zelf doen?
Controleer je oude aanslagen
Kijk in MijnBelastingdienst of je voor de jaren 2017–2022 tijdig bezwaar hebt gemaakt. Belastingplichtigen die deel uitmaakten van het massaal-bezwaarproces hebben recht op herberekening — soms is dat al verwerkt, soms niet.
Bereken je werkelijke belasting
Gebruik de calculator hierboven om te zien wat je betaalt onder het huidige overbruggingsstelsel, voor 2024, 2025 of 2026. Vergelijk dat met de aanslag die je hebt ontvangen — een groot verschil is een rode vlag.
Raadpleeg een belastingadviseur
Voor niet-standaard situaties — internationaal vermogen, BV-constructies, grote afwijkingen tussen forfait en werkelijkheid — is een specialist de moeite. De juridische realiteit verandert nog elk paar maanden.